Skip to main content

Nieuwe helden

Deze columns zijn op 30 maart en 8 april 2015 gepubliceerd op ManagementSite.nl door Jan de Jonge.

Machtsmisbruik, geklaag en geroddel in je organisatie. Wat te doen?

In veel organisaties gaat nogal wat mis. Een overdaad aan bureaucratische systemen en procedures. Zinloze targets. Een grote kloof tussen top en werkvloer. De ene reorganisatie na de andere. Geklaag en geroddel in de wandelgangen. Machtsmisbruik. Om dit soort misstanden in organisaties te bestrijden is heldengedrag nodig. Helden: mensen die strijden voor een betere organisatie.

Boeven en helden

Philip Zimbardo is een Amerikaanse psycholoog, bekend geworden door het Stanford Prison Experiment in 1971. Studenten werden willekeurig in twee groepen opgesplitst: een gevangenengroep en een bewakersgroep. Na korte tijd begonnen de studenten zich naar hun rol te gedragen: gevangenen werden onderdanig en bewakers begonnen hun macht te misbruiken. Het experiment werd al na zes dagen stopgezet na kritiek van de vriendin van Zimbardo op de mensonterende omstandigheden. “Wat je die jongens aandoet is vreselijk.”

Zimbardo heeft jarenlang onderzocht hoe het kan dat gewone mensen in bepaalde omstandigheden duivelse daden verrichten of toelaten. Later draaide hij de vraagstelling om: kunnen we ook omstandigheden creëren die er voor zorgen dat mensen heldengedrag gaan vertonen? Zijn boek ‘het Lucifer Effect’ uit 2010 leidt tot de volgende drie adviezen voor mensen die het gevoel hebben dat er binnen hun organisatie iets niet klopt.

Advies 1: Beschouw het van een afstand

Vaak nemen we ‘foute’ situaties nauwelijks meer als zodanig waar. Ze zijn geleidelijk ontstaan en nu zitten we er midden in. Dat de baas een deel van zijn medewerkers structureel negeert – tja, zo is hij nou eenmaal. Dat mensen bij een reorganisatie bang en onzeker zijn – tja, dat is logisch. Maar zou je ook zo denken als je daar van een afstand, als buitenstaander naar zou kijken?

Afstand nemen betekent: zaken niet voor zoete koek aannemen. Bepaal bij een reorganisatie of het middel niet erger is dan de kwaal. Is een reorganisatie wel ‘de oplossing’ of zijn er ook andere manieren om het probleem aan te pakken? Levert het nieuwe kwaliteitssysteem een bijdrage aan echte kwaliteit of bestaat het vooral uit procedures en formulieren?

Het betekent ook: op de lange termijn denken. Natuurlijk, het zal best even vervelend worden als je de misstanden op jouw afdeling bij de directie aanhangig maakt. Maar hoe zou het over drie jaar zijn als jij niks doet? En hoe kijk jij dan naar jezelf? Natuurlijk, de situatie bij jouw organisatie is vandaag zoals hij is. Maar hoe zou het er eigenlijk uit moeten zien? En wat kun jij daar aan doen?

Advies 2: Ontwikkel jouw ‘moreel kompas’

Je moreel kompas richt je op dat wat goed is, jouw droom, jouw ideale organisatie. Wat is de organisatie waar je naar streeft? Om iets te bereiken heb je inspiratie nodig, een krachtig beeld waar je naar toe wilt. Als je die niet hebt ‘ontbreekt het heilige vuur’. “I have a dream”, zei Martin Luther King. Helden strijden voor hun droom.

Het geeft ook aan wat je niet wilt: wat is voor jou de ondergrens? Welk gedrag van een collega of manager vind je nog acceptabel en welke niet? Welke reorganisatie zou je wel pikken en welke niet meer? Als je daar van te voren over nadenkt, dan ben je – als die situatie zich voordoet – er ‘klaar voor’ om te handelen. Je weet wanneer de situatie een heldhaftige reactie vraagt, daar heb je over nagedacht. En onderzoek van Zimbardo laat zien dat dat de kans op heldengedrag sterk vergroot! Dus: denk aandachtig en kritisch na welke situaties op je weg kunnen komen, zodat je er niet door overvallen wordt en weet of er heldengedrag wordt gevraagd.

Advies 3: Verschuil je nooit achter een groep

Heldengedrag is altijd individueel. Iemand is een held en dat is altijd een persoon die durft in te gaan tegen de heersende opvattingen, dus tegen de druk van een groep. Het is verleidelijk je te conformeren, want als je dat niet doet kun je problemen krijgen, worden afgewezen door de groep. Het is misschien gemakkelijker gezegd dan gedaan, maar: wees daar niet bang voor. Ontwikkel, zoals Zimbardo het zegt, de ‘persoonlijke hardheid’ die nodig is om achter je eigen principes te blijven staan.

Praat met je collega’s over waarden en principes. Over wat jullie belangrijk en nastrevenswaardig vinden. Praat daar ook met jullie managers over. Ga er niet al te gemakkelijk vanuit dat zij andere waarden en principes nastreven. Zouden zij niet ook graag een organisatie willen zonder overdreven top-down sturing, zonder de ene reorganisatie na de andere, zonder een overmaat aan bureaucratie en formulieren? Vaak zijn ze zich niet bewust van het effect van hun besluiten.

Maar het belangrijkste is: verstop je niet achter anderen. Bevestig jouw eigen identiteit, noemt Zimbardo dat. Wees geen meeloper, maar probeer een held te zijn, al is het maar een kleine held…

Machtsmisbruik en een angstcultuur in je organisatie…. Aan de kant blijven staan?

In mijn vorige column schreef ik over heldengedrag in organisaties, aan de hand van het boek ‘Het Lucifer Effect’ van de Amerikaanse psycholoog Philip Zimbardo. Het boek bevat een nauwgezet verslag van het beruchte Stanford Prison Experiment dat Philip Zimbardo in 1971 uitvoerde. Het boek grijpt je bij de keel en zou eigenlijk verplichte kost zouden moeten zijn voor managers en hun stafadviseurs.

Dat geldt ook voor ‘Operatie werk Arthur de deur uit’ van Joep Dohmen en Jeroen Wester. Dit boek bevat het waargebeurde verhaal van Arthur Gotlieb, beleidsmedewerker bij de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), de toezichthouder die de besteding van 90 miljard euro in de zorg bewaakt. Een toegewijde en zorgvuldige ambtenaar die jarenlang met veel plezier naar zijn werk gaat, totdat er iets verandert. Er wordt een ‘nieuw functiegebouw’ ontwikkeld waar Arthur niet in lijkt te passen. Arthur voelt zich niet meer gewaardeerd. Sterker nog, hij wordt genegeerd, tegengewerkt en buitengesloten. In 2013 krijgt hij een onvoldoende beoordeling. Hij besluit zich te verzetten.

In een uitgebreid en minutieus onderbouwd bezwaarschrift legt hij op overtuigende wijze de schokkende acties van zijn managers vast. Ook legt hij de vinger op een aantal andere zere plekken, zoals de onzorgvuldige wijze waarop met vertrouwelijke informatie wordt omgegaan, en de excessieve declaraties en andere onoirbare gedragingen van de top. Hij wordt een klokkenluider tegen wil en dank. In januari 2014 pleegt Arthur zelfmoord. Schokkend. Wat ook schokkend is, is dat allerlei collega’s van Arthur in meer of mindere mate op de hoogte waren van de situatie. Ze wisten dat Arthur’s leidinggevenden zich schuldig maakten aan machtsmisbruik en geknoei. Dat hij op een afdeling werkte waar een angst- en afrekencultuur heerste. Dat Arthur het gevoel had rond te dobberen en dat hij stelselmatig werd overbelast. Maar er was niemand die z’n mond open deed en het tij probeerde te keren.

Philip Zimbardo geeft in zijn boek een groot aantal handreikingen om individuele weerbaarheid te vergroten en gemeenschappelijk verzet op te bouwen. Hij schrijft onder meer:

“De moed van het individu wankelt in het aangezicht van zojuist beschreven systemen. Maar individuele weerbaarheid kan een verbond aangaan met de weerbaarheid van gelijkgezinden en daarmee het verschil maken (…) Systemen beschikken over enorme krachten om veranderingen tegen te gaan en zich zelfs te wapenen tegen een gerechtvaardigde roep om verandering. Onder zulke omstandigheden kan een individu zijn heldendaden tegen zo’n onrechtvaardig systeem en diens vertegenwoordigers het beste inzetten, door anderen over te halen zich aan te sluiten bij de goede zaak. Het systeem kan de weerstand tegen een individu uitleggen als verward, de tegenstand van twee individuen als een folie à deux, maar met z’n drieën krijgt het te maken met een oppositie waar serieus rekening mee moet worden gehouden.”

Werkt u in een organisatie waar een angst- of afrekencultuur heerst? Kent u leidinggevenden die incompetent, rigide en onverschillig zijn of zich schuldig maken aan machtsmisbruik? Heeft u een collega die stelselmatig wordt gepest of tegengewerkt? En, wat doet u? Blijft u aan de kant staan? Of zoekt u medestanders en gaat u samen de strijd aan?